Wieszcz

Homer - wieszcz Troi ( Jean Auguste Dominique Ingres - Apoteoza Homera z 1827)

Jan Kochanowski - wieszcz z Czarnolasu (na obrazie Władysława Łuszczkiewicza )

Adam Mickiewicz - tzw. wieszcz narodowy (jeden z romantycznej trójcy wieszczów polskich na obrazie Walentego Wańkowicza )

Zygmunt Krasiński (drugi z trójcy narodowych wieszczów polskich)

Juliusz Słowacki (trzeci z trójcy narodowych wieszczów polskich)

Cyprian Kamil Norwid (niektórzy uważają go za czwartego polskiego wieszcza narodowego)

Wieszcz – poeta natchniony, poeta prorok . Słowo to istniało już w staropolszczyźnie , wiążąc się jednak nie z określoną postawą artysty , lecz z funkcją przewidywania przyszłości, czyli wieszczenia.

W czasach przedromantycznych

W czasach przedromantycznych wieszcz oznaczał piewcę określonego tematu (np. Homer – wieszcz Troi ), albo wskazywał na pochodzenie twórcy, np. Kochanowski – wieszcz z Czarnolasu .

W przypadku Kochanowskiego określenie to wiązało się z pojęciem poeta vates, które występowało w dobie humanizmu , ale nie miało kontynuacji historycznoliterackiej , jednakże w pewnej mierze uświadomił je sobie Kochanowski, pisząc:

Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony polecę precz, poeta, ze dwojej złożony natury: ani ja już przebywać na ziemi więcej będę; a więtszy nad zazdrość, ludnemi miasty wzgardzę (...) nie umrę ani mię czarnymi Styks niewesoła zamknie odnogami swymi. (...) Już mi w ptaka białego wierzch się głowy mieni; po palcach wszędy nowe piórka się puszczają, a z ramion sążeniste skrzydła wyrastają. Terazże, nad Ikara prędszy przeważnego, puste brzegi nawiedzę Bosfora hucznego i Syrty Cyrynejskie, Muzom poświęcony ptak (...) (Jan Kochanowski, Pieśń XXIV)

W okresie romantyzmu

Właściwa popularność terminu rozpoczęła się w dobie wczesnego romantyzmu . Dokonało się to w nawiązaniu do tradycji ludowego wieszczka (postać Wernyhory ), mitu pieśniarza ludowego ( bardowie celtyccy , Bojan ze Słowa o wyprawie Igora ), sybillińskich elementów poezji łacińskiej (gł. Wergiliusza ), które podjął m.in. Jan Paweł Woronicz ( poemat Świątynia Sybilli, wyd. w 1818 r.).

Romantyczne przeświadczenie o nadrzędnej roli poety, połączone z poczuciem odpowiedzialności za naród i jego przyszłe losy historyczne sprawiło, że zaczęto w okresie Wielkiej Emigracji nadawać słowu wieszcz to szczególne znaczenie, które ma ono wyłącznie w języku polskim i w polskiej świadomości zbiorowej .

Dziady drezdeńskie i Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego przyniosły praktyczną realizację zasady wizjonerskiego wieszczenia przyszłości, a nowe użycie słowa wieszcz usankcjonował ostatecznie Adam Mickiewicz , oświadczając w 1842 roku:

Nie nazywajcie mnie krytykiem, ale wieszczem : przyznaję się do tego charakteru.

Po czym zaczęła się kształtować koncepcja tzw. trzech wieszczów, jako najwyższych artystów narodu, utrwalona ostatecznie w latach 1860–70.

Trójca wieszczów

Pierwszym i najwyższym z owej trójcy był Adam Mickiewicz , kolejno opinia ogółu dokonała kooptacji najpierw Zygmunta Krasińskiego , następnie Juliusza Słowackiego . Tzw. trójca wieszczów wyznaczała do końca XIX wieku najwyższe zadania sztuki narodowej w społeczeństwie pozbawionym niepodległości państwowej.

Spór o Krasińskiego i Norwida

Określenie wieszcz bywało rozciągane na takich twórców, jak Jan Matejko czy Stanisław Wyspiański . Z początkiem XX wieku termin ten zaczął jednak ulegać dewaloryzacji. Coraz częściej zdawano sobie sprawę z jego anachronicznego, choć doniosłego charakteru.

W okresie 1918 – 1939 historycy literatury coraz dobitniej odmawiali Zygmuntowi Krasińskiemu miejsca w trójcy wieszczów ze względu na niższą od Mickiewicza i Słowackiego rangę twórczą jego dorobku.

Pojawiały się próby wprowadzenia na jego miejsce innego poety romantycznego, mianowicie Cypriana Kamila Norwida . Były to jednak próby czysto teoretyczne, ponieważ sam Norwid nie uznawał romantycznego pojęcia wieszcz, a ponadto w warunkach odzyskanej niepodległości koncepcja trzech wieszczów narodowych stawała się kategorią czysto historyczną, a wobec tego nienadającą się do poprawek czy zmian.

Niemniej oddziaływanie jej na polską świadomość narodową po rozbiorach Polski było poważne, a pojęcia: wieszcz, trójca wieszczów, trzech wieszczów tworzą tak terminologiczny, jak i ideowy wyróżnik, określający funkcję wielkiej literatury romantycznej w społeczeństwie polskim.

W znaczeniu potocznym

Wieszcz – osoba, która potrafi wieszczyć, czyli przewidywać przyszłość; wróżbita; jasnowidz (np. wieszcz Tejrezjasz , wieszczka Kasandra ).

Zobacz też

• Profetyzm
• Mesjanizm polski
• Wernyhora
• Sybilla
• Bojan (postać)
• Kasandra (córka Priama)
• Wyrocznia delficka
• Tejrezjasz
• Ornitomancja
• Jasnowidzenie

Bibliografia

1. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN