Skarszewy

Skarszewy
Herb Skarszew
Państwo	Polska
Województwo	pomorskie
Powiat	starogardzki
Gmina	Skarszewy gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie	1320
Burmistrz	Dariusz Skalski
Powierzchnia	10, 79 km²
Położenie (zasięg)	54°04′02″N 18°26′45″E
Ludność (2009) •  liczba •  gęstość	6942▲ 630 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 58
Kod pocztowy	83-250
Tablice rejestracyjne	GST
Położenie na mapie Polski Skarszewy
54°04′02″N 18°26′45″E
TERC ( TERYT )	6222913094
Urząd miejski Plac Hallera 18 83-250 Skarszewy
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Pozostałości gotyckiego zamku w Skarszewach – w znacznej części rozebranego i przebudowanego pod koniec XVIII w. na Królewsko-Pruski Magazyn Solny

Skarszewy ( kaszub. Skarszewò, niem. Schöneck) – miasto w woj. pomorskim , w powiecie starogardzkim , siedziba gminy miejsko-wiejskiej Skarszewy . Na południowym obszarze miejskim Skarszew znajduje się jezioro Borówno Wielkie (rozwinięta infrastruktura turystyczno-rekreacyjna). Dawny dworzec kolejowy w mieście jest punktem końcowym Szlaku Skarszewskiego – zielonego znakowanego szlaku turystycznego .

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego .

Liczba mieszkańców miasta (6942) i gminy (7196) Skarszewy, na koniec 2009 r., wyniosła łącznie 14 tys. 138 osób.

Historia

Pierwsze wzmianki o ziemiach, na których ulokowano później Schöneck (nazwa Skarszewy, zapisana jako Skarschow, pojawia się dopiero u schyłku średniowiecza, w 1471 r.) pochodzą z 1198 r., kiedy tereny te pomorski książę Grzymisław podarował rycerzom Zakonu św. Jana Jerozolimskiego (joannitom) . Istnieje jednak pogląd, że przed rokiem 1000 na Paninej Górze, 5 km od Skarszew, znajdował się główny ośrodek plemienny Wierzyczan .

Prawa miejskie miasto otrzymało około 1320 r. Było to jedyne miasto joannickie na całym Pomorzu Gdańskim. Po lokacji miasta utworzono w Skarszewach siedzibę komandorii i baliwatu (okręgu administracyjno-wojskowego) Zakonu św. Jana Jerozolimskiego. W 1370 r. joannici sprzedali Skarszewy i Neu Wartenberg (obecnie Czarnocin ) za przeszło 10 tysięcy grzywien pruskich Zakonowi Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Krzyżakom) .

Ówczesne Skarszewy były otoczone murem z bramami, zaś w ich północno-zachodniej części znajdował się zespół zamkowy, składający się z zabudowań gospodarczych oraz piętrowego, wzmocnionego dwiema wieżami zamku w stylu gotyckim na cyplu stromego wzgórza schodzącego do Wietcisy . Od strony miasta strzegła wjazdu gotycka brama i sucha fosa . Kompleks zamykał kamienno-ceglany mur obronny . Takie położenie powodowało, że w przypadku obsadzenia zamku dużą załogą był on trudny do zdobycia. Poniżej zamkowego wzgórza, na wyspie, znajdowało się podzamcze z młynem , browarem , karczmą , foluszem i kuźnią .

W wyniku wojen polsko-krzyżackich miasto było dwukrotnie palone – w 1433 r. przez husytów i w 1462 r. przez Polaków. Ostatecznie w 1466 r. ziemie te, na mocy II Pokoju toruńskiego , przeszły pod polskie panowanie. Od 1613 r. miasto zostało nobilitowane do roli stolicy województwa pomorskiego i siedziby sądu grodzkiego. Ze względu na wysoki procent ludności niemieckojęzycznej już w XVI w. rozpowszechnił się tu luteranizm . 23 lutego 1629 r. Szwedzi ograbili i spalili znaczną część zabudowy Skarszew wraz z zamkiem (odbudowano go dopiero na przełomie XVII i XVIII wieku ).

Wyrazem napięć religijnych w dawnej Rzeczypospolitej były wydarzenia z 1741 r. W pierwsze święto wielkanocne w skarszewskim zborze luterańskim, wskutek pękania drewnianej konstrukcji empor , doszło do paniki – zginęło kilku wiernych, a wielu zostało rannych. Zbór został zamknięty i zakazano odprawiania w nim nabożeństw. W tej sytuacji, z obawy przeszkód ze strony katolickiej, przygotowano potajemnie w Gdańsku elementy budowlane i przewieziono je do Skarszew na 131 wozach, w eskorcie setki udających robotników gdańskich żołnierzy i licznej rzeszy rzemieślników . Po dotarciu na miejsce, mimo blokad i protestów, w ciągu 24 godzin, z 14 na 15 września 1741 r., rozebrano stary zbór i wybudowano nowy z tzw. " muru pruskiego ". W l. 1762 - 1765 w miejscowym sądzie grodzkim praktykował Józef Wybicki .

Miasto zostało przyłączone do Prus w wyniku I rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 r. Liczyło wówczas 1005 mieszkańców. W nocy z 28 na 29 stycznia 1807 r. doszło w Skarszewach do starcia wojsk pruskich z liczącym kilkuset jeźdźców oddziałem żołnierzy polskich w służbie cesarza Francuzów , pod dowództwem majora Ulatowskiego. Atak Prusaków zakończył się zdobyciem miasta. Pod władzą Prus Skarszewy znajdowały się od 1772 do 1920 r.

W II poł. XIX w. doszło do wyraźnego rozwoju miasta, do czego przyczyniły się poważne inwestycje infrastrukturalne. W latach 1884 - 1885 wybudowano przez Skarszewy linię kolejową Pszczółki – Kościerzyna . W 1905 miasto otrzymało kolejne, bezpośrednie połączenie ze Starogardem Gdańskim. W 1886 r. powstało pierwsze lokalne czasopismo, niemieckojęzyczny Schoenecker Anzeiger. W 1858 r. Skarszewy miały 2272 mieszkańców, w 1885 r. 2925 (48% protestantów, 45% katolików, 5% żydów), a w 1910 już 3495.

Skarszewy zostały ponownie przyznane Polsce na mocy traktatu wersalskiego i zajęte przez wojsko polskie 30.01.1920 r. Pierwsza wizyta generała Hallera w Skarszewach miała miejsce 3 lutego 1920 r., co upamiętniono srebrną tabliczką na magistrackim fotelu, na którym zasiadał w ratuszu. Miasto odwiedził w 1923 r. prezydent Stanisław Wojciechowski, zaś w 1927 r. prezydent Ignacy Mościcki. W okresie międzywojennym ludność niemiecka, choć zredukowana do roli mniejszości, nadal odgrywała istotną rolę w życiu miasta, co w napiętej sytuacji politycznej końca lat 30. doprowadziło do zaogniających się konfliktów na tle narodowościowym.

Miasto zostało zajęte przez oddziały niemieckie już 2 września 1939 r. W czasie okupacji niemieckiej okolice Skarszew były największym miejscem kaźni obywateli polskich w skali całego powiatu kościerskiego . Największe nasilenie egzekucji miało miejsce w październiku 1939 , gdy formacje Gestapo , Selbstschutzu oraz SS wymordowały ok. 360 Polaków ze Skarszew i okolicznych miejscowości. niemieccy naziści wymordowali także, niewielką już wtedy, społeczność żydowską z tego miasteczka, oraz obozujących w okolicy Cyganów .

Mimo że wojsko niemieckie w 1945 r. nie podejmowało obrony Skarszew, sowieckie samoloty kilkakrotnie zbombardowały miasto. Spowodowało to, razem ze skutkami celowych podpaleń przez czerwonoarmistów po zajęciu miasta 8 marca 1945 r., zniszczenie Skarszew sięgające 40% zabudowy. Rok 1945 przyniósł też ostateczny koniec wieloetnicznego charakteru miasta.

W 1991 r. ostatecznie zamknięto linię kolejową do Starogardu Gdańskiego, podobny los spotkał połączenia do Kościerzyny i Pszczółek ( 2001 - 2002 r.). Wszystkie linie kolejowe zostały już obecnie rozebrane.

W 2012 r. do miasta włączono obszar 116, 53 ha (Pólko, wcześniej część wsi Bolesławowo ).

Zabytki

Widok z południowego wschodu

Najważniejsze obiekty zabytkowe:

• znaczne fragmenty murów miejskich z XIV / XV wieku stanowiące najokazalszą kamienną budowlę obronną z czasów średniowiecza na Pomorzu Gdańskim .

Widok z południa

• od strony południowej miasta: Baszta Skazańców, Baszta Wysoka, Baszta Szkolna z wbudowanym w nią osiemnastowiecznym budynkiem i fragmenty baszt przy ulicy Rzecznej.
• pozostałości gotyckiego Zamku Wysokiego z zachowanymi średniowiecznymi piwnicami i ścianami parteru.
• XIV-wieczny gotycki kościół farny z barokowym wyposażeniem i interesującymi pamiątkami po rodzie Wybickich.
• kościół neogotycki z 1881 r., do 1945 r. ewangelicki, zbudowany na miejscu legendarnego kościoła postawionego przez gdańszczan w ciągu 24 godzin w 1741 roku. Na dachu zakrystii znajdują się chorągiewki wiatrowe zborów wybudowanych w 1635 i 1741 roku (nieliczne zabytki z tych zborów można obejrzeć w Muzeum Skarszew, które sąsiaduje z kościołem neogotyckim).
• budynek dworca kolejowego z 1885 r.

Dworzec kolejowy

• cmentarz ewangelicki (luterański) z początku XVIII wieku, na rogu ul. Dworcowej i Młyńskiej, zlikwidowany w latach 70. XX w. Mur wokół cmentarza z 1856 r. i kaplica z 1910 r. Od strony południowej zachowała się w murze cmentarnym jedna XIX-wieczna, wykonana z piaskowca, płyta nagrobna. Istnienie w tym miejscu cmentarza upamiętnia płyta pamiątkowa w języku polskim i niemieckim.
• bogaty zbiór zabytków w Muzeum Skarszew – Skarszewskim Centrum Ekspozycji Historycznych ul. Szkolna 9.
• "Napoleoński obelisk" z tablicami pamiątkowymi w języku polskim i francuskim – znajdujący się przy zlikwidowanym w 1938 r. cmentarzu wojennym z czasów napoleońskich (róg ulicy Kościerskiej i Kleszczewskiej).
• żelazny most nad Wietcisą, łączący Stare Miasto z ulicą Dworcową, zbudowany przez gdańską firmę STEIMMIG w 1887 roku (odlana z brązu tablica znamionowa tego mostu znajduje się w Muzeum Skarszew).
• W lesie za miastem, nad jeziorem Borówno Wielkie , cmentarz nieistniejącej od 1939 r. skarszewskiej gminy żydowskiej, z częściowo zachowanymi nagrobkami ( macewami ).

Centrum miasta zachowało zabytkowy, średniowieczny układ przestrzenny w postaci wydłużonego prostokąta obrysu murów miejskich, opartego o dolinę Wietcisy i z nietypowo, bo peryferyjnie usytuowanym, kwadratowym rynkiem.

Dzisiaj

Bliskość do Gdańska , Starogardu Gdańskiego i Tczewa zwiększa liczbę ludności Skarszew. Niedawno uruchomiono kompleks sportowy z boiskami do piłki nożnej, siatkowej i koszykowej w ramach programu Orlik 2012 .

Galeria

• 

  Rynek

• 

  Rynek

• 

  Kościół parafialny pw. św. Michała

• 
• 

  Wnętrze kościoła pw. św. Michała

• 
• 
• 

Zobacz też

• Cmentarz żydowski w Skarszewach
• Jezioro Godziszewskie
• Parafia św. Michała Archanioła w Skarszewach
• Synagoga w Skarszewach
• Zygmunt Zieliński (burmistrz Skarszew)

Linki zewnętrzne

• Skarszewy w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich , Tom X (Rukszenice – Sochaczew) z 1889 r.
• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi