Historia Polski (1492-1572)

Historia Polski 1492-1572 – okres panowania ostatnich Jagiellonów na tronie polskim. Zawiera on w sobie lata niepewności unii między Koroną a Litwą , kiedy to królem Korony zostaje Jan Olbracht , a wielkim księciem Litwy Aleksander , aż do unii lubelskiej w 1569 roku. Powstaje również pierwszy dwuizbowy parlament na Sejmie w Piotrkowie ( 1493 ), co przyczynia się do rozwoju demokracji szlacheckiej .

Panowanie Jana Olbrachta (1492-1501)

Jan Olbracht - portret

Wybór na króla

Kazimierz Jagiellończyk przed śmiercią polecił, aby wybrano na wielkiego księcia jego syna, Aleksandra . Królem Polski miał natomiast zostać jego drugi syn, Jan I Olbracht , który po usilnych zabiegach o poparcie szlachty został koronowany 23 września 1492 .

Panowanie

W 1497 r. Olbracht zorganizował wielką wyprawę wojenną: 40 tys. pospolitego ruszenia ruszyło, aby pomóc księciu Mołdawii w wojnie z Turkami i pomścić klęskę warneńską . Mimo, że od 1387 Mołdawia była lennem Korony , jej hospodar , Stefan Wielki , opowiedział się po stronie Turcji. Wyprawa zakończyła się wobec tego wielkimi stratami polskich wojsk w bitwie pod Koźminem , co utrwaliło się w powiedzeniu: za króla Olbrachta wyginęła szlachta, choć to właśnie za jego czasów ukształtował się sejm walny , fundament demokracji szlacheckiej. W 1499 roku podpisano sojusz z Węgrami i Stefanem mołdawskim . Jeszcze gorsze od wojennej klęski były skutki polityczne nieudanej wyprawy mołdawskiej. W jej następstwie zawiązał się cały szereg przymierzy i koalicji państw ościennych przeciwko Polsce i Litwie. W walkach przeciwko wojskom koronnym Wołochów wsparła Turcja, a nawet Węgry , rządzone przez króla Władysława II Jagiellończyka . Wiosną 1498 r. Tatarzy najechali południowo-wschodnie terytoria Litwy , a wielki książę moskiewski Iwan III Srogi próbował opanować Kijów , rozgramiając armię polsko-litewską w bitwie nad Wiedroszą ( 1500 ). Zaś na zachodzie cesarz rzymski Maksymilian I Habsburg przejął część Śląska z Głogowem i zażądał zwrócenia zakonowi krzyżackiemu Prus Królewskich , w związku z czym komtur krzyżacki odmówił złożenia hołdu królowi polskiemu. Wówczas, wiosną 1501 r., Olbracht zarządził koncentrację wojsk koronnych w Toruniu , ale złożony ciężką chorobą zakaźną zmarł wkrótce i wyprawa wojenna na Prusy Zakonne nie doszła do skutku.

Polityka zagraniczna

W 1494 doszło do zjazdu w Lewoczy . Było to spotkanie rodzinne Jagiellonów na którym miały zapaść ważne decyzje dotyczące przyszłości dynastii. Udział w nim wzięli: Jan I Olbracht , Władysław II Jagiellończyk , prymas Polski , biskup krakowski , Zygmunt I oraz Fryderyk Starszy Hohenzollern , margrabia Brandenburgii-Ansbach . Na zjeździe tym nie podjęto żadnych wiążących obietnic. Władysław II Jagiellończyk podpisał jedynie z Janem Olbrachtem akt, w którym obiecali sobie wzajemną pomoc w wypadku buntu poddanych. W 1498 roku wielkim mistrzem krzyżackim został Fryderyk Wettyn , który odmówił złożenia hołdu królowi i rozpoczął działania mające na celu odzyskanie ziem utraconych w 1466 roku . W sytuację tę wmieszał się Maksymilian I Habsburg na co Jan odpowiedział sojuszem z Francją z 1500 roku, potwierdzonym małżeństwem Władysława z francuską księżniczką Anną de Foix de Candalle . W 1499 roku zawarto Unię krakowsko-wileńską , która została podpisana przez dwa suwerenne państwa i nie było w niej mowy o inkorporacji Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony .

Śmierć

17 czerwca 1501 zmarł w Toruniu Jan I Olbracht , jego zwłoki złożono uroczyście w katedrze wawelskiej . Nie ożenił się, ani nie zostawił po sobie żadnego potomka. Po śmierci króla Jana Olbrachta tron po nim przejął jego młodszy brat, Aleksander I Jagiellończyk (1501-1506).

Aleksander królem Polski (1501-1506)

Aleksander Jagiellończyk portret

Wybór na króla

12 grudnia 1501 w katedrze na Wawelu koronowany został na króla Polski przez najmłodszego syna Kazimierza Jagiellończyka , swojego brata - arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski kardynała Fryderyka Jagiellończyka w obecności m.in. Elżbiety Rakuszanki . Żona Aleksandra nie została koronowana na królową polski, gdyż wyznawała wiarę prawosławną , czemu sprzeciwiali się biskupi . Koronę uzyskał dopiero po podpisaniu dwóch aktów ustrojowych, przygotowanych przez możnowładców polskich: o zrzeczeniu się swych praw dziedzicznych do Litwy i zacieśnieniu unii polsko-litewskiej ( unia mielnicka ) oraz przyznaniu władzy w kraju senatowi na mocy przywileju mielnickiego , co rychło nastąpiło. Było to równoznaczne z poddaniem króla kontroli magnatów.

Wojna z Moskwą

28 marca 1503 podpisano sześcioletni rozejm, kończący wojnę moskiewską trwającą od 1500 roku. Na jego mocy 1/3 terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod okupacją rosyjską.

Nihil novi

Z kolei w 1505 r. kolejny sejm w Radomiu uchwalił konstytucję praw Nihil novi , uzupełnioną przez monarchę zapisem: "Gdybyśmy cokolwiek przeciw wolnościom, przywilejom, swobodom i prawom Królestwa uczynili, uznajemy to ipso facto (łac. tym samym) za nieważne i żadne.", według której król praktycznie nie mógł nic nowego postanowić bez zgody izby poselskiej i senatu . Na tymże sejmie zatwierdzono również tzw. " Statut Łaskiego " spisany przez kanclerza wielkiego koronnego Jana Łaskiego , stanowiący zbiór przywilejów szlacheckich i kościelnych oraz praw miejskich, obowiązujących w Królestwie.

Śmierć

Aleksander Jagiellończyk zmarł 19 sierpnia 1506 roku bezpotomnie w wieku 45 lat w Wilnie , został pochowany w katedrze wileńskiej . Wielkim księciem litewskim, a następnie królem polskim obrany został wtedy jego, młodszy o 6 lat, brat Zygmunt I Stary (1506-1548).

Zygmunt Stary (1506-1548)

Zygmunt I Stary portret

Polska i Litwa w 1526

Sprawa zakonu krzyżackiego

W wyniku ostatniej wojny z zakonem krzyżackim (1519-1521) doszło w 1525 do podpisania traktatu krakowskiego . Zygmunt Stary zaakceptował przejście majątków i urzędów krzyżackich spod władzy kościelnej pod świecką i przyjął hołd lenniczy Albrechta jako luterańskiego księcia Prus. Polsce zaś traktat zapewnił prawo aneksji Prus Książęcych po wygaśnięciu rodu Albrechta po mieczu. W styczniu 1525 wybuchł tumult gdański , gdy zrewoltowane pospólstwo i plebs luterański wystąpiły przeciwko biskupowi kujawskiemu Maciejowi Drzewickiemu , podważając prawa polskiego kościoła do jurysdykcji duchownej w tym mieście. 17 kwietnia 1526 Zygmunt Stary na czele 8 000 wojska wkroczył do Gdańska , uśmierzając bunt i ścinając jego przywódców.

Wojny polsko-litewsko-moskiewskie

• Wojna z Moskwa 1507-1508.

Zygmunt I Stary postanawia zaatakować Moskwę po śmierci Iwana III , gdy władzę obejmuje Wasyl III . Zygmunt I Stary porozumiał się z chanem krymskim Mengli Girejem , nie uzyskał natomiast poparcia od zakonu inflanckiego . Wojnę kończy wieczysty pokój na zasadzie status quo ante, który został podyktowany zmianą sojuszu chana krymskiego i niezmienną postawą zakonu inflanckiego .

• Wojna z Moskwą 1512-1522.

W 1512 Tatarzy krymscy , działając w porozumieniu z królem Polski przeprowadzili serię najazdów łupieżczych na południowe tereny Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Wysunięte czambuły dotarły nawet pod Riazań . W drodze powrotnej na Krym , Tatarzy wypełniając postanowienia sojuszu, oddali w Kijowie Polakom i Litwinom 1/3 swoich łupów. Stało się to wystarczającym powodem dla Wasyla III by zacząć wojnę. Rosjanie w początkowej fazie wojny podeszli pod Smoleńsk , Połock , Witebsk , Borysław , Orszę , Brasław , Mińsk i Druck . Po utracie Smoleńska w 1514 roku armia polsko-litewska przepuszcza kontrofensywę. Dochodzi do bitwy pod Orszą 8 września 1514 roku. Wojska Wasyla III zostają pokonane lecz Zygmuntowi nie udaje się odbić miasta. 1515 roku chanem krymskim zostaje Mehmed I Girej . Zygmunt Stary zawiera z nim przymierze, w wyniku czego chan krymski atakuje Moskwę . W 1518 roku armia moskiewska podejmuje nieudaną wyprawę na Połock . Rok później po sojuszu moskiewsko-tatarskim armia polsko-litewska zostaje pokonana pod Sokalem . W 1520 roku Korona porozumiewa się z Tatarami i obie armie rozpoczynają wyprawę, która dociera do Moskwy (ucieczka cara). W 1522 roku podpisano rozejm na 5 lat, granica miała przebiegać tak, jak postanowiono w 1508 , a Smoleńsk miał zostać przy Moskwie .

• Wojna z Moskwą 1534-1537.

W 1533 umiera Wasyl III , na tron wstępuje 3-letni Iwan IV . Litwa postanawia to wykorzystać i uderzyć na wroga. Ofensywa litewska wyrusza, kiedy sytuacja w Moskwie jest już opanowana. Armia koronna atakuje Siewierszczyznę jednak nie przynosi to rezultatu. Moskwa odpowiada kontratakiem docierającym aż po Wilno . W 1534 roku wyrusza armia zaciężna z Polski opłacona przez litewskie pieniądze pod dowództwem Jana Tarnowskiego . Jan Tarnowski postanawia zaatakować Siewierszczyznę , gdyż główne siły przeciwnika skoncentrowano w Smoleńsku . Jan Tarnowski zdobywa cała Siewierszczyznę lecz zaciąg wojsk się zakończył i armia powróciła do kraju. W 1536 Wielkie Księstwo Moskiewskie odbija wszystkie grody na Siewierszczyznie prócz Homla . W 1537 podpisano pokój w wyniku którego Wielkie Księstwo Moskiewskie zatrzymuje Siebież , a Wielkie Księstwo Litewskie Homel

Stosunki z Mołdawią

fragment ryciny z kroniki Marcina Bielskiego

• wojna z Mołdawią 1509-1510

Bogdan III rościł pretensje do Pokucia , zajętego przez Aleksandra w 1502 roku. Za czasów Aleksandra planowano małżeństwo jego siostry Elżbiety z Bogdanem. Do małżeństwa jednak nie dochodzi bo umiera Aleksander . Bogdan III w wyniku tego najeżdża w 1509 roku pogranicze i oblega Kamieniec i Lwów , zdobywa Rohatyn . Postanawia zaatakował Polaków podczas odwrotu przez Dniestr lecz zostaje pokonany. W 1510 roku podpisano pokój w wyniku którego anulowano małżeństwo Bogdana i Elżbiety , sprawą Pokucia miał się zająć sąd rozjemczy Władysława Węgierskiego .

• Wojna z Mołdawią 1530-1531

Od 1527 hospodarem mołdawski jest Piotr Raresz . Sułtan pozwala mu zająć Pokucie . Piotr porozumiał się w tej sprawie z Wasylem III i 1530 roku wkracza do Pokucia. 1531 roku Korona przeciąga sułtana na swoją stroję i pokonuje rywala podczas bitwy pod Obertynem pod dowództwem hetmana Jana Tarnowskiego . Bitwa nie przyniosła żadnych korzyści, ponieważ hetman nie mógł wejść na terytorium lennika tureckiego. W 1533 Piotr Opaliński podpisał w Stambule pokój obowiązujący do końca życia obu władców. Na jego mocy Korona zrezygnowała z pretensji do Mołdawii i Wołoszczyzny .

• Wojna z Mołdawią 1535-1538

Podczas oblężenia Chocimia hetman Tarnowski przyjmuje propozycję oddania Pokucia Polsce. Korona podczas tych wojen odzyskała Pokucie lecz odbyło się to za cenę zwiększenia wpływów tureckich w Mołdawii , ponieważ Piotr został wypędzony.

Rywalizacja z Habsburgami na arenie międzynarodowej

Sprawa Krzyżacka była zarzewiem wielu konfliktów między Zygmuntem a Habsburgami. Albrecht Hohenzollern chcąc uzyskać niezależność od Polski szukał sprzymierzeńców na arenie międzynarodowej. Sojusznika znalazł on właśnie w ówczesnym cesarzu Rzeszy , który gotów był go wesprzeć w ewentualnym konflikcie z Polską. Zagrożenie zwiększał dodatkowo fakt, iż Albrecht próbował uzyskać także sojusznika na wschodzie a więc w Moskwie. Polski władca chcąc zapobiec powstaniu tak rozbudowanej antypolskiej koalicji zmuszony był układać się z Habsburgami. W wyniku rokowań obie dynastie zawarły w 1515 roku układ zwany układem wiedeńskim na mocy którego w wypadku wymarcia czesko-węgierskiej linii Jagiellonów te trony przejąć miała dynastia Habsburgów. Choć wówczas nikt nie spodziewał się rychłej realizacji postanowień traktatu został on wprowadzony w życie już 11 lat później kiedy to w bitwie pod Mochaczem zginął Ludwik Jagiellończyk

Polityka wewnętrzna

Sprawując rządy korzystał z rady senatorów i kompetentnych ministrów kierujących kancelarią królewską , urzędem podskarbińskim i wielkorządcami krakowskimi . Pomimo. że był niechętny systemowi parlamentarnemu i niezależności politycznej szlachty, zwoływał coroczne sejmy , z reguły uzyskując uchwały podatkowe (pobory) na obronę potoczną. Jednakże niepowodzeniem skończyły się próby stworzenia stałego funduszu na obronność z podatków zależnych od dochodów.

Do sukcesów można zaliczyć częściowe oddłużenie skarbu. Zygmunt I Stary oddzielił rachunkowość dotyczącą podatków publicznych od skarbu królewskiego. Wzmocnił działalność mennicy krakowskiej, zabiegał o uporządkowanie przepisów dotyczących dochodów z eksploatacji żup solnych i kopalni, wydał statut dla Ormian (1519), zasady procesowe (1523), zamierzał ujednolicić prawo w całym kraju (correctura iurium, zwana korekturą Taszyckiego, 1532, odrzucona przez sejm 1540).

Wojna kokosza, obraz Henryka Rodakowskiego

Uporządkował gospodarkę celną ("nowe cło"), dbał o rozwój miast królewskich, odzyskał dla skarbu liczne kompleksy dóbr koronnej domeny królewskiej, znajdujące się pod zastawem. W działalności finansowej króla wspierała królowa Bona, dążąca do powiększenia dóbr królewskich, także w drodze zakupów i poprawy efektywności gospodarowania.

W rokoszu lwowskim (wojna kokosza) 1537 wysunięto postulaty egzekwowania praw średniej szlachty niezadowolonej z działań dworu (tzw. Egzekucja Praw). Żądania szlachty skierowane były przeciw hegemonii elit senatorsko-ministerialnych (co wiązało się z nieprzestrzeganiem zakazów łączenia określonych urzędów świeckich i kościelnych, tzw. incompatibilitas ), oraz z pomijaniem przy nominacjach na urzędy ziemskie zasady zamieszkiwania na obszarze jurysdykcji urzędu (tzw. "osiadłości"), sprzeciwiano się również wydatnej roli w życiu politycznym królowej i jej akcji wykupu w Koronie zastawionych królewszczyzn, wychowywaniu Zygmunta Augusta na dworze matki (bez zapewnienia mu edukacji politycznej i rycerskiej) oraz zbyt wysokiemu "nowemu cłu". Z powodu braku stanowczej postawy wśród przywódców szlachty, po długotrwałych rokowaniach, rokosz zakończył się kompromisem. Szlachta rozjechała się do domów, nie angażując się w wyprawę wojenną organizowaną przez króla (magnaci twierdzili, że jedynym wynikiem rokoszu miało być wyjedzenie drobiu w okolicy obozu, stąd pogardliwa nazwa "wojna kokosza").

Osiągnięciem było włączenie Mazowsza do Polski (po wygaśnięciu w 1526 męskiej linii książąt czersko-warszawskich) jako województwa mazowieckiego (1529), oraz wprowadzenie do sejmu posłów mazowieckich sejmików ziemskich.

Za namową swojej żony – Bony, uzyskał przyznanie, za swego życia, swemu małoletniemu synowi Zygmuntowi Augustowi tronu wielkoksiążęcego na Litwie (1522), jak i tronu polskiego (1529) (w wyniku elekcji vivente rege ). Był to pierwszy i zarazem ostatni, tego typu wybór władcy na tron królewski w Polsce.Rozwaga i pokojowe usposobienie Zygmunta Starego sprawiły, że w chwili śmierci cieszył się ogólnym szacunkiem w kraju i za granicą. Okres jego panowania określany jest jako złoty wiek w Polsce.

Zygmunt II August (1548-1572)

Zygmunt II August portret

Polityka zagraniczna

W 1549 roku zostaje podpisany układ przyjaźni z Habsburgami . Zawarto w nich postanowienia o niedziałaniu przeciwko sobie. W 1553 roku Zygmunt August żeni się z córką Ferdynanda I Katarzyną . Tego samego roku król Polski podpisuje pokój z Turcją .

Wojna litewsko-rosyjska

Zygmunt August postanawia przejąć Inflanty by wzmocnić Litwę w stosunku do Korony , jak i Moskwy . Bezpośrednią przyczyną wojny stała się interwencja państwa polsko-litewskiego w spór pomiędzy arcybiskupem ryskim – Wilhelmem Hohenzollernem a mistrzem kawalerów mieczowych – Johannem Wilhelmem von Fürstenbergiem . W 1557 litewskie pospolite ruszenie rozbija obóz pod Pozwolem. Do bitwy jednak nie dochodzi, ponieważ wielki mistrz Johann Wilhelm von Fürstenberg ukorzył się przed Zygmuntem Augustem i zawarto układ, który przewidywał sojusz polsko-inflancki przeciw Moskwie po zakończeniu rozejmów z nią. W 1558 roku wojska Iwana IV zaatakowały Inflanty zdobywając Narew i Dorpat . Inflanty poprosiły wtedy o pomoc króla polski lecz ten powołał się na wciąż aktualny rozejm z Moskwą W 1559 armia moskiewska dociera do Rygi . 28 listopada 1561 podpisano pakt wileński , na mocy którego Inflanty oddają się pod zwierzchnictwo króla polskiego, rozwiązano zakon oraz włączono Inflanty do Korony .

I wojna północna 1563-1570

W 1562 roku Szwedzi zdobywają Parnawę , Eryk XIV zawiera rozejm z carem, a Dania wypowiada wojnę Szwecji . W tym samym roku rozpoczyna się również wojna Litwy i Moskwy . Następnego roku Rosjanie zaczynają oblegać Połock , a Zygmunt August podpisuje sojusz z Fryderykiem II w zamian za oddanie Parnawy , która miała być odzyskana od Szwecji . August otrzymał również pomoc od Hohenzollernów w zamian za uznanie możliwości dziedziczenia lenna pruskiego . Wojna kończy się kongresem pokojowym w Szczecinie ( 1570 ) kończący wojnę duńsko-szwedzką. Litwa utraciła na rzecz Rosji: wschodnią część Inflant z kilkoma zamkami (m.in. Marienburg ), biskupstwo dorpackie , wschodnią część Estonii, Połock z zamkiem Turowla , część ziemi witebskiej z zamkami Ozierzyszcze i Uświat.

Unia z Litwą 1569

Rzeczpospolita Obojga Narodów po unii lubelskiej

Ściślejsza współpraca polsko-litewska była już brana pod uwagę od dłuższego czasu, jednak nie wiedziano w jaki sposób to uczynić. Większość Litwinów była za sojuszem obronnym, natomiast w Koronie myślano nawet o inkorporowaniu Litwy jako województwa (woj.Nowa Polska). W 1568 roku król Polski zwołuje sejm koronny do Lublina , a litewski do Wołynia . Panowie litewscy mieli się później udać na wspólne obrady do Lublina . Podczas wspólnych obrad wynikły problemy m.in Litwini nie godzili się na wspólny sejm i możliwość wykupowania ziem przez Polaków. Niezadowoleni Litwini zaczęli opuszczać obrady. Zygmuntowi Augustowi nie spodobał się ten krop na co odpowiedział 5 marca dekretem o włączeniu Polesia do Korony . 27 maja włącza woj. wołyńskie i bracławskie, 6 czerwca woj. kijowskie. W wyniku takiego obrotu sprawy Litwa nie miała wyjścia i przyjęła kompromisowy charakter unii. 1 lipca 1569 roku nastąpiło zaprzysiężenie unii przez członków sejmu koronnego i litewskiego. Postanowienia unii:

• Rzeczpospolita Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego miały mieć jednego władcę wybieranego wspólnie przez oba narody w wolnej elekcji i koronowanego na króla Polski i wielkiego księcia Litwy w Krakowie .
• Powołano wspólny Sejm walny, obradujący w Warszawie, którego izba poselska składała się ze 114 posłów koronnych i 48 litewskich, a w skład Senatu weszło 113 senatorów koronnych i 27 litewskich.
• Oba człony Rzeczypospolitej zobowiązały się prowadzić wspólną politykę obronną i zagraniczną
• Wprowadzono wspólną monetę
• Zachowano odrębne urzędy centralne, tytuły i dostojeństwa z zakresem kompetencji identycznym w obu krajach
• Zachowano odrębne wojsko polskie i litewskie
• Zachowano odrębne języki urzędowe (na Litwie język ruski)
• Egzekucja królewszczyzn i podważanie nadań królewskich nie miały zastosowania na Litwie
• Uchwalono unifikację systemów prawnych
• Zniesiono zakaz nabywania przez Polaków dóbr na Litwie

Śmierć

Zygmunt II August zmarł w 1572 w Knyszynie , jako ostatni polski monarcha z linii męskiej dynastii jagiellońskiej. Rozpoczął się pierwszy okres bezkrólewia. Kolejnym królem polskim, wybranym przez sejm elekcyjny był Henryk Walezy ( 1573 - 1574 ).

Bibliografia

• Stanisław Grzybowski , "Dzieje Polski i Litwy (1506-1648)", Wielka Historia Polski, t.2, Kraków 2000
• Ludwik Kolankowski , "Polityka Jagiellonów", Olsztyn 1991
• Henryk Łowmiański , "Polityka Jagiellonów", Poznań 1999
• Mariusz Markiewicz , "Historia Polski 1492-1792", Kraków 2002 ISBN 978-83-08-04128-4