Car

Car ( bułg. цар, ros. царь, srb. цар / car) – tytuł władcy, pochodzący ze starosłowiańskiego zniekształcenia tytułu cesarza (z łac. caesar).

Z formy cěsarь powstała na gruncie cerkiewnym cьsarь gdzie redukcja ě ⇒ ь spowodowana była słabym wymawianiem tej samogłoski w pozycji przedakcentowej. Dalszą redukcją był zanik nieakcentowanego jeru miękkiego , być może pod wpływem sąsiedztwa blisko brzmiących c i s. W języku rosyjskim cьsarь zamienił się w caŕ (царь), dopełniacz caria (царя), z niego rozwinęły się terminy carica (царица), carstwo (царство), carskij (царский), carstwowat' (царствовать) = „panować, rządzić”, carstwowanije (царствование) = „panowanie” etc., ale źródłosłów zachował się w formie cesariewicz (цесаревич) = „następca tronu”.

Początkowo słowiański termin używany na określenie cesarzy bizantyjskich , stąd też na określenie Konstantynopola powstały Cariь gradъ, Carь gradъ, które dały później formę rosyjską Carьgrad, Cariegrad, ukraińską Carehrad i wersję spolszczoną Carogród. Od IX - X wieku tytuł ten przyjęli władcy bułgarscy , a w latach 1346 - 1371 używali go także serbscy . Od 1910 do 1946 roku król Bułgarii nosił tytuł cara.

W Rosji tytulatura carska równoznaczna była tytulaturze królewskiej , natomiast wprowadzona przez Piotra I Wielkiego tytulatura imperatorska , równoznaczna była tytulaturze cesarskiej.

Pierwszym carem rosyjskim był wielki książę moskiewski Iwan IV Groźny , który przyjął ten tytuł w 1547 roku, jako wnuk księżniczki Zofii z dynastii Paleologów (rządzącej w Bizancjum w latach 1259 - 1453 ). Tytuł cara oznaczał nie tylko pretendowanie do kontynuacji tradycji Cesarstwa Bizantyjskiego i zwierzchnictwa nad światem prawosławnym (doktryna Moskwa – Trzeci Rzym ), ale przede wszystkim dążenie do zjednoczenia wszystkich ziem ruskich. Od 1721 roku, decyzją cesarza Piotra I , tytuły cara i imperatora wobec władców rosyjskich używane są zamiennie. Co ciekawe, dyplomacja I Rzeczypospolitej nie uznawała obu rosyjskich tytułów monarszych, aż do 1764 roku, tytułując władców Rosji wielkimi książętami moskiewskimi.

Ostatnim carem Rosji był Mikołaj II , panujący w latach 1894 - 1917 . Ostatnim carem Bułgarii był Symeon II , późniejszy premier tego państwa do lipca 2005 .

Rządzące cesarzowe Rosji, jak również małżonki carów nazywano caryca (ros. цaрицa), syna cara carewicz (ros. цapeвич), następcę tronu cesarzewicz (ros. цесаревич), a córki carewna (ros. цapeвнa).

W języku staropolskim odpowiednikiem „cara” (' cesarza ') był carz .

Carem ( carzem ) prócz wymienionych władców słowiańskich nazywano także władców Gruzji oraz chanów tatarskich , zwłaszcza chana krymskiego – car perekopski (zob. Złota Orda , Wielka Orda , Chanat Krymski , Chanat Kazański , Chanat Syberyjski i in.). Stąd carewiczami (carzewicami, carzykami) określano także synów chana oraz jego potomków w dalszych pokoleniach.

Państwa będące caratami

• Carstwo Rosyjskie
• Carstwo Bułgarii
• Carstwo Serbskie

Zobacz też

• samodzierżawie
• władcy Bułgarii
• władcy Rosji
• Carat