Australia (kontynent)

Australia na mapie świata

Zdjęcie satelitarne Australii

Mapa przeglądowa Australii

Australia – najmniejszy z kontynentów , jego powierzchnia (wraz z Tasmanią i innymi wyspami przybrzeżnymi) wynosi 7, 7 mln km² (7, 5 mln km² bez wysp).

Rozciągłość geograficzna:

• Rozciągłość południkowa: 3150 km
• Rozciągłość równoleżnikowa: 4100 km

Obszar:

• całkowity: 7.686.850 km²
• ląd: 7.617.930 km²
• woda: 68.920 km²

Linia brzegowa: 33 500 km

Pochodzenie nazwy

Nazwa Australia odnosząca się do kontynentu pochodzi od określenia Terra Australis, jakie używali Europejczycy aż do połowy XVIII w. Jest to określenie łacińskie i znaczy: terra - ziemia, australis - południowa.

Położenie geograficzne

Kontynent australijski leży na półkulach południowej i wschodniej , między 11° i 39° szerokości geograficznej południowej i między 113° i 153° długości geograficznej wschodniej. Otaczają go dwa oceany: Spokojny od północy i wschodu oraz Indyjski od południa i zachodu. Nie posiada lądowego połączenia z żadnym innym kontynentem.

Największe wyspy przybrzeżne Australii to:, Tasmania (88300 km², z wyspami przybrzeżnymi 90750 km²), Melville'a (5786 km²), Kangura (4405 km²), Bathurst (2600 km²), Groote Eylandt (2260 km²), Fraser (1630 km²).

Warunki geologiczne

Zagadnienia wodne Australii i Oceanii.

Australia wchodziła kiedyś w skład superkontynentu Gondwany . Końcowy kształt (po oderwaniu od Gondwany) nadała jej orogeneza kaledońska , która połączyła dwa najstarsze elementy jej budowy geologicznej, południową i północną tarczę krystaliczną i orogeneza hercyńska , podczas której uległa wypiętrzeniu geosynklina wytworzona w paleozoiku na wschodzie kontynentu. Orogeneza alpejska spowodowała ruchy w obrębie Gór Wododziałowych. Obniżenie poziomu wód oceanu w okresie plejstocenu odsłoniło znaczną część szelfu kontynentalnego , umożliwiając migrację roślinności , zwierząt i ludzi z północy; Nowa Gwinea i Tasmania tworzyły wraz z Australią jeden ląd, określany przez naukowców nazwą Sahul (nigdy nie powstało połączenie lądowe z Azją ). Późniejsze podniesienie poziomu mórz doprowadziło do oddzielenia Nowej Gwinei i Tasmanii. W okresie polodowcowym klimat uległ osuszeniu.

Kontynent australijski dzieli się na następujące jednostki strukturalne:

• Zapadlisko Zachodnioaustralijskie zajmuje skrajnie zachodnią część kontynentu. Składa się z dwóch niecek (Niecka Carnarvon i Niecka Perth) z dużą miąższością osadów. System uskoków o kierunku północ-południe oddziela je od Platformy Australijskiej.
• Największą (i najstarszą) jednostką strukturalną jest Platforma Australijska zajmująca prawie całą zachodnią i środkową Australię. Składa się ona z szeregu tarcz krystalicznych (największe to Tarcza Kimberley i Tarcza Yilgarn) oddzielonych od siebie nieckami (największe to Niecka Cannings i Niecka Nullarbor).
• Struktury Gór Flindersa powstały w wyniku sfałdowania w paleozoiku starszych skał osadowych gromadzących się w istniejącej tu wcześniej geosynklinie Adelaide.
• Niecki Środkowoaustralijskie leżą pomiędzy strukturami Wielkich Gór Wododziałowych a Platformą Australijską i Strukturami Gór Flindersa. W skład jednostki wchodzi m.in. Basen Karpentaria, Wielki Basen Artezyjski i Niecka Murray. W mezozoiku był to teren zajęty przez morze. Wklęsłe wygięcie warstw skalnych sprzyjało powstawaniu basenów wód artezyjskich.
• Struktury Wielkich Gór Wododziałowych i Tasmanii ulegały fałdowaniom w orogenezach kaledońskiej i hercyńskiej, towarzyszyły im zjawiska wulkaniczne. Zlodowacone w karbonie i permie .

Rzeźba

Na wschodzie kontynentu znajdują się masywy górskie wypiętrzone w orogenezie hercyńskiej, na zachodzie rozciągają się rozległe wyżyny. Pomiędzy wyżynami i górami rozciągają się niziny a pod nimi znajduje się Wielki Basen Artezyjski . Średnia wysokość kontynentu wynosi 292 m n.p.m. W budowie kontynentu wyróżnia się:

• Wyżyna Zachodnioaustralijska
• Nizina Środkowoaustralijska
• Nullarbor
• Wielkie Góry Wododziałowe

Od północnego wschodu Australię otacza Wielka Rafa Koralowa (długości ponad 2000 km).

Na obszarze Australii występuje 6 dużych obszarów pustynnych lub półpustynnych:

• Wielka Pustynia Piaszczysta
• Pustynia Gibsona
• Wielka Pustynia Wiktorii
• Pustynia Simpsona
• Tanami
• Mała Pustynia Piaszczysta

Australijskie rekordy

• Największa depresja: jezioro Eyre – 16 m p.p.m.
• Najwyższe wzniesienie: Góra Kościuszki – 2228 m n.p.m. (uwaga najwyższym wzniesieniem części świata Australia i Oceania jest Puncak Jaya 4884 m n.p.m. na Nowej Gwinei ).
• Największy basen jeziorny: jezioro Eyre – 9, 5 tys. km² , zasolenie zmienne w zależności od ilości wody od poniżej 50 do powyżej 300 ‰
• Największy basen artezyjski: Wielki Basen Artezyjski – 1554 km²
• Największa rzeka: Murray – Darling – 3490 km dł., przepływ 1000 m³/s, powierzchnia dorzecza 1070 km²
• Najniższe średnie opady roczne (w porównaniu z pozostałymi kontynentami)
• Najwyższa notowana temperatura powietrza (+50, 7 °C) – Oodnadatta, 2 stycznia 1960 r.
• Najniższa notowana temperatura powietrza (–23 °C) – Charlotte Pass, 1755 m n.p.m., 29 czerwca 1994 r.

Jeziora

• Eyre
• Frome
• Gairdner
• Torrens
• Barlee
• Amadeus

Linia brzegowa

Jest stosunkowo mało urozmaicona. Współczynnik rozwinięcia linii brzegowej (długość obwodu koła o powierzchni kontynentu do długości linii brzegowej kontynentu) wynosi tylko 2, 0 (dla porównania dla Europy 4, 9). Wybrzeża Australii są trudno dostępne, mało jest miejsc dogodnych do budowy portów. Na północy dominują wybrzeża bagniste i porośnięte roślinnością namorzynową . Na południu klifowe .

Linia brzegowa liczy 33 500 km:

• Ocean Indyjski
  • Morze Timor
  • Wielka Zatoka Australijska
  • Zatoka Spencera
• Ocean Spokojny
  • Morze Arafura
  • Zatoka Karpentaria
  • Morze Koralowe
  • Morze Tasmana

Wyspy przybrzeżne Tasmania Wyspa Melville'a Wyspa Kangura Bathrust Island Groote Eylandt Fraser Island Wyspa Flindersa

Półwyspy półwysep Jork Półwysep Eyrego półwysep Yorke Ziemia Arnhema

Klimat

Australia leży w zasięgu trzech stref klimatycznych:

• podrównikowej ( półwysep Jork , Ziemia Tasmana i Ziemia Arnhema )
• zwrotnikowej (większa część kontynentu)
• podzwrotnikowej (klimat morski, południowe krańce Australii i Tasmania)

Kraj ten położony jest w zwrotnikowej i podzwrotnikowej strefie klimatycznej . Leży w umiarkowanej i międzyzwrotnikowej strefie oświetlenia Ziemi. Przecina ją zwrotnik Koziorożca . Czynnikami wpływającymi na klimat kontynentu są: bliskość zbiorników wodnych, szerokość geograficzna i odosobnienie kontynentu.

Na kształtowanie się warunków klimatycznych Australii wywiera wpływ położenie, zawartość lądu i nieznaczne urozmaicenie ukształtowania powierzchni, prądy morskie i układ stałych ośrodków barycznych.

Położenie Australii na półkuli południowej warunkuje odmienny rozkład pór roku niż na półkuli północnej. Styczeń jest najcieplejszym miesiącem w roku (najwyższe średnie roczne temperatury), zaś lipiec posiada najniższe średnie temperatury. W związku z położeniem lądu na Zwrotniku Koziorożca wnętrze kontynentu ma klimat zwrotnikowy suchy, jego północne części wkraczają w strefę klimatu monsunów międzyzwrotnikowych, a części południowe znajdują się w zasięgu klimatu śródziemnomorskiego. Słabe rozczłonkowanie linii brzegowej, brak większych zatok sprawia, że przenikanie wpływów oceanicznych do wnętrza kontynentu jest nieznaczne. Wpływy te ogranicza na zachodzie wysoka krawędź Wyżyny Zachodnioaustralijskiej, a na wschodzie bariera Wielkich Gór Wododziałowych. Stąd Australia, mimo oceanicznego położenia, posiada na znacznej przestrzeni suchy klimat kontynentalny.

Suchość klimatu wnętrza Australii warunkują głównie układy mas powietrza, uzależnione od występowania niżów i wyżów barycznych. W porze letniej, od grudnia do marca, w wyniku silnego nagrzania lądu i powietrza, północną część kontynentu obejmuje niż australijski. W związku z tym niżem napływają tu z północnego zachodu wilgotne masy powietrza morskiego, jako monsun letni. Monsun ten powoduje wzrost zachmurzenia, opadów i nieznaczny spadek temperatury powietrza. W ten sposób w części północnej Australii nastaje pora deszczowa. W tym czasie południowa część lądu jest pod wpływem wyżu południowoindyjskiego, rozciągającego się między Afryką i Australią. Z wyżu tego do wnętrza lądu napływają masy powietrza zwrotnikowo-kontynentalnego, w postaci pasatu południowo-wschodniego, który swoją wilgoć pozostawia na wschodnich stokach gór. Na zachodzie kontynentu i we wnętrzu w tym czasie panuje susza.

W porze zimowej, która trwa od czerwca do września, układ cyrkulacji powietrza przesuwa się na północ, a cały niemal kontynent australijski jest pod wpływem wyżu australijskiego. Nad lądem panują wówczas zwrotnikowo-kontynentalne masy powietrza, z wyjątkiem krańców południowych, które są w zasięgu wiatrów zachodnich, związanych z pasem wędrujących niżów. Wiatry te przynoszą opady atmosferyczne. Również stoki Wielkich Gór Wododziałowych, gdzie w zimie napływa pasat południowo-wschodni, mają duże opady atmosferyczne.

Temperatury powietrza i opady

Temperatura powietrza Australii wykazuje znaczny związek z szerokością geograficzną i pozornym ruchem Słońca w ciągu roku. Najcieplejszymi miesiącami roku są listopad, grudzień, styczeń lub luty (w zależności od rejonu). W styczniu najwyższe średnie temperatury powietrza występują w Australii Zachodniej (Marble Bar), gdzie wynoszą one około 33 °C. Cała zachodnia część lądu, aż po okresową rzekę Coopers Creek , objęta jest wtedy izotermą 30 °C. Na południe od tej izotermy temperatury są coraz niższe, aż do 15 °C na wyspie Tasmania. Przebieg izoterm stycznia zbliżony jest do równoleżnikowego. Odchylenia spowodowane są napływem wilgotnych mas powietrza i pasatami.

W lipcu układ izoterm również zbliżony jest do równoleżnikowego. Najniższe średnie temperatury powietrza występują w południowo-zachodniej części lądu, na wschód od miasta Perth oraz w części południowo-wschodniej, w południowym dorzeczu rzeki Murray. Średnie temperatury powietrza w lipcu spadają tu poniżej 10 °C. W ciągu pięciu miesięcy zimowych w części tej mogą występować temperatury około 0 °C, jednakże pokrywa śniegowa nie utrzymuje się w ciągu zimy. Mniej więcej ze zwrotnikiem Koziorożca pokrywa się przebieg izotermy 15 °C, a przez północne skrawki Ziemi Arnhema i półwyspu Jork przebiega izoterma 25 °C. Najwyższą średnią wieloletnią temperaturą powietrza na poziomie rzeczywistym (+24 °C) zanotowano w miejscowości Darwin .

Przebieg opadów atmosferycznych w ciągu roku jest zróżnicowany. Opady letnie przeważają w północnej części kontynentu, na północ od zwrotnika Koziorożca. Na południu występują opady zimowe. W części wschodniej opady atmosferyczne utrzymują się w ciągu całego roku z przewagą w półroczu ciepłym po wewnętrznej stronie gór i w porze chłodnej na stokach wschodnich. W środkowej części lądu opady są skąpe lub ich brak.

Największa ilość opadów, powyżej 1000 mm rocznie, otrzymują północno-wschodnie krańce lądu, wybrzeża Kimberley, Ziemia Arnhema, półwysep Jork i wschodnie stoki Wielkich Gór Wododziałowych. Podobną ilość opadów w ciągu roku otrzymują Tasmania, Nowa Zelandia i wyspy Oceanii. Równoległe do wybrzeży, z wyjątkiem części zachodniej, ciągnie się następna strefa z roczną ilością opadów w granicach 500 – 1000 mm. Trzecia strefa, bardziej wewnętrzna otrzymuje 250 – 500 mm, natomiast wnętrze lądu poniżej 250 mm opadów rocznie.

Charakterystyczną cechą opadów atmosferycznych Australii jest ich nieregularny przebieg i występowanie. Często opady sa gwałtowne, przekraczające jednorazową średnią sumę opadów, lub występują okresy kilkuletnie z bardzo mała ilością opadów.

Flora

Australia z Tasmanią tworzy odrębne florystyczne państwo australijskie. 75% roślin tego obszaru to endemity . Wynika to z długotrwałej izolacji geograficznej. Florystycznie można Australię z Tasmanią podzielić na 3 obszary florystyczne:

• północno-wschodnioaustralijski – 4 endemiczne rodziny, 200 endemicznych rodzajów
  • prowincja północnoaustralijska
  • prowincja queenslandzka
  • prowincja południowo-wschodnioaustralijska
  • prowincja tasmańska – 1 endemiczna rodzina i 13 endemicznych rodzajów
• południowo-zachodnioaustralijski – 4 endemiczne rodziny
• centralnoaustralijski (Eremea) – 85 endemicznych rodzajów

Fauna

Do najlepiej znanych zwierząt australijskich należą endemiczne ssaki , uznawane za pierwotne z racji cech, które łączą je z gadami. Mowa o jajorodnych stekowcach , których odkrycie stało się ongiś prawdziwą sensacją naukową. Nie mniej interesującą grupą są torbacze , przy czym te nie są ograniczone do krainy australijskiej , bowiem występują też w Ameryce Południowej.

Zobacz też

• Australia (państwo)
• Australia i Oceania
• geografia Australii
• Aborygeni
• odkrycia i badania Australii
• fauna Australii
• flora Australii